در چنین روزی در سال 1266ه ق صاحب جواهر از بزرگان و علمای جهان تشیع دیده از جهان فروبست .
در سال 1200 ق فرزندى در خانه شیخ محمد باقر نجفى به دنیا آمد که او را محمد حسن نامیدند.شرح هجرت نیاکان محمد حسن از اصفهان به نجف اشرف را این گونه یاد کرده اند: زمانى شیخ عبدالرحیم شریف کبیر - جد سوم محمد حسن - از اصفهان راهى نجف اشرف شد و در آن شهر مقدس رحل اقامت افکند تا از محضر عالمان بزرگ کسب فیض کند. وى سرانجام از فقیهان وارسته و فاضل گردید. دو پسر دانشمند به نامهاى آقا محمد کبیر و آقا محمد صغیر - جد دوم محمد حسن ، (مولف کتاب الاقتباس و التضمین در عقاید) از او به یادگار ماندند. شیخ عبدالرحیم ، فرزند آقا محمد صغیر و جد محمد حسن فرزانه اى است که به نیکى از او یاد کرده اند.در حقیقت محمد حسن دوران کودکى و نوجوانى را در دامان خاندان علم و فضیلت سپرى کرد.هنوز کودکى بیش نبود و تازه خواندن و نوشتن را فراگرفته بود که وارد حوزه علمیه نجف اشرف شد. دروس مقدمات و سطح را بسرعت نزد سید حسین شقرایى عاملى (متوفى 1230 ق ) و شیخ قاسم آل محیى الدین (متوفى 1238 ق ) و شیخ حسن (متوفى 1250 ق ) گذراند و در نوجوانى به درس خارج فقه و اصول راه یافت .محمد حسن سالیان دراز در عالیترین سطح دروس حوزه علمیه ، در درس آیت الله شیخ جعفر کاشف العظا، آیت الله سید مهدى بحرالعلوم ، آیت الله سید جواد عاملى و آیت الله شیخ موسى کاشف الغطا شرکت کرد. و با پشتکار و نبوغى که داشت توانست در 25 سالگى به درجه اجتهاد نایل آمد و نگارش کتاب بى همتاى ((جواهر الکلام )) را آغاز کند. شیخ سپس به تدریس علوم دینى همت گذارد.حوزه علمیه نجف به برکت تدریس صاحب جواهر رونق تازه اى گرفت . شیخ آقا بزرگ تهرانى مى نویسد:((صاحب جواهر این امتیاز را نیز بر دیگر عالمان داشت که عموم شاگردانش از علماى بزرگ و سرشناس بودند و در محضر درس او جمع فراوانى تربیت شده ، در گوشه و کنار جهان پخش گردیدند و بعد از او مقام مرجعیت یافتند و بر کرسى فتوا نشستند که عدد آنان زیاد و شمارش آنان کار مشکلى است .))
برخى از شاگردان ممتاز او عبارتند از:
1.آیت الله سید حسین کوه کمرى : فرزند سید محمد، که با 24 واسطه ، نسبش به امام حسین علیه السلام مى رسد. او در روستاى ارونق از توابع کوه کمره تبریز به دنیا آمد و پس از فراگیرى خواندن و نوشتن به حوزه علمیه تبریز راه یافت . سپس براى ادامه تحصیل عازم کربلا شد و پس از مدتى به حوزه علمیه نجف روى آورد و در درس صاحب جواهر و شیخ انصارى شرکت کرد و به اجتهاد رسید. ماجراى تواضع و شرکت وى در درس شیخ انصارى بسیار شنیدنى است .
آیه الله کوه کمرى بعد از وفات شیخ انصارى (متوفى 1281 ق ) به مرجعیت رسید. بسیارى از شیعیان آذربایجان ، تفلیس و ایروان از او تقلید مى کردند. سرانجام وى در سال 1299 ق . در نجف درگذشت و در مقبره اى که اکنون به نام او معروف است ، در برابر آرامگاه صاحب جواهر به خاک سپرده شد.
2. آیه الله شیخ جعفر شوشترى : فرزند حسین و اهل شوشتر است در جوانى همراه پدر به حوزه علمیه نجف راه یافت و در درس صاحب جواهر شرکت کرد. پس از سالها تحصیل و رسیدن به مقامهاى والاى علمى و اخلاقى به زادگاه خود برگشت و بیش از سى سال در آنجا به تبلیغ اسلام پرداخت . در سال 1291 ق به نجف بازگشت . او در صحن حرم حضرت على علیه السلام به سخنرانى مى پرداخت و گفتارش مشتاقان زیادى داشت .در سال 1302 ق براى زیارت امام رضا علیه السلام به ایران آمد و علماى بزرگ تهران از او در خواست کردند تا مدتى در تهران بماند. او نخستین امام جماعت مسجد سپهسالار بود.
آیه الله شیخ جعفر شوشترى ، مرجع تقلید و محدثى بزرگ بود و مى بایست بسان اغلب مراجع تقلید به تدریس و فتوا بپردازد اما علاقه وافر او به اهل بیت علیه السلام وى را بر آن داشت تا به منبر برود و به ذکر روضه هاى جانسوز بر شنوندگان تاثیر بسیار گذارد.سرانجام در 28 یا 29 صفر 1303 ق ، در راه بازگشت به نجف ، در کرند غرب بدرود حیات گفت و در نجف به خاک سپرده شد.
3. ملا على کنى : در سال 1220 ق در روستاى ((کن )) تهران به دنیا آمد. سالها در حوزه علمیه نجف نزد استادان فرزانه اى چون صاحب جواهر به تحصیل پرداخت . تا اینکه وى به اجتهادش گواهى داد و او به تهران بازگشت و به تالیف و تبلیغ پرداخت . از وى آثارى در زمینه اصول ، فقه ، تفسیر، حدیث و رجال به یادگار مانده است . سرانجام در صبحگاه روز 27 محرم 1306 ق در گذشت و در حرم مطهر حضرت عبدالعظیم حسنى ، در کنار قبر امامزاده حمزه به خاک سپرده شد.
4. شیخ محمد ایروانى : فرزند محمد باقر ایروانى است که در سال 1232 ق به دنیا آمد. در جوانى از ایروان به کربلا رفت و در درس سید ابراهیم قزوینى شرکت کرد. سپس به نجف رفت و در درس بزرگانى چون صاحب جواهر و شیخ انصارى حضور یافت و پس از رسیدن به اجتهاد به ((فاضل ایروانى )) شهرت یافت . او پس از وفات آیه الله سید حسین کوه کمرى (متوفى 1299 ق ) مرجعیت تقلید بسیارى از شیعیان ایران ، هند، ترکیه ، قفقاز، و روسیه را عهده دار گردید و در کرسى تدریس عالیترین سطح دروس حوزوى ، به تربیت شاگردان پرداخت .از وى کتابهایى در زمینه اصول ، فقه و تفسیر برجاى مانده است . سرانجام در سال 1306 ق رخت از جهان بر بست . شیخ محمد حسن نجفى در 25 سالگى نگارش کتاب بى همتاى ((جواهر الکلام )) در شرح کتاب شرایع الاسلام محقق حلى را آغازید. جواهر الکلام ، این دائره المعارف فقه شیعه ثمره 32 سال تلاش شبانه روزى او اینک معتبرترین متن درسى عالیترین سطح دروس حوزه هاى علمیه شیعه ، یعنى درس خارج فقه است . علامه سید محسن امین (متوفاى 1371 ق ) درباره این کتاب مى نویسد: در فقه اسلام کتابى به همتایى جواهر الکلام نیست . شیخ انصارى نیز فرمود: براى مجتهدى که بخواهد احکام الهى را استنباط کند، کافى است کتابهاى جواهر و وسائل الشیعه (حدیث ) را در اختیار داشته باشد و کمتر اتفاق مى افتد که به کتابى از پیشینیان نیازمند شود. او علاوه بر کتاب ((جواهر)) کتابهاى دیگرى نیز نوشت که عبارتند از:1. نجاه العباد فى المعاد: درباره احکام طهارت و نماز
2. هدایه الناسکین : درباره احکام حج
3. رساله اى در احکام خمس و زکات
4. رساله اى در احکام روزه که به فارسى ترجمه شد.
5. رساله اى در احکام ارث
6. مقالاتى پیرامون اصول فقه
صاحب جواهر تا آخرین لحظات عمر به تالیف مشغول بود. در اواخر عمر تصمیم به شرح کتاب ((قواعد)) علامه گرفت اما افسوس که پیمانه عمرش به سر آمد. ساختن گلدسته براى مسجد کوفه ، احداث وضوخانه و مکانى براى سکونت خادمان مسجد سهله ، بناى ساختمان حرم حضرت مسلم بن عقیل (س ) و حرم هانى بن عروه (س ) در کوفه از کارهاى عمرانى صاحب جواهر است . وى لباسهاى بسیار تمیز مى پوشید. ظاهرى بس آراسته داشت . بسیار قانع ، فروتن و شکیبا بود. به شاگردانش احترام خاصى مى گذاشت .او تلاش دیگران را مى ستود و آنان را تشویق مى نمود.
